यतिबेला पोखराको मौसम सिरेटो चल्ने गरी चिसो भए पनि यहाँको 'न्यानो आतिथ्य' (Warm Hospitality) ले त्यसलाई बिर्साइदिन्थ्यो। भर्खरै सम्पन्न 'पोखरा सडक महोत्सव' (Pokhara Street Festival) को रौनकमा जहाँ खुट्टा टेक्ने ठाउँ थिएन, अहिले महोत्सव सकिएलगत्तै सहरमा एक किसिमको सन्नाटा र शून्यता छाएको थियो। यद्यपि, फाट्टफुट्ट देखिने पर्यटकको स्वागतमा व्यवसायीहरू 'मुस्कानसहितको सेवा' दिन तत्पर देखिन्थे। तर, त्यो कृत्रिम मुस्कान र आतिथ्यको पछाडि भने व्यवसाय ठप्प हुँदाको छटपटी र 'ऋणजाल' को गहिरो पीडा लुकेको प्रस्टै महसुस हुन्थ्यो।

पोखराको पर्यटन क्षेत्रमा देखिएको संकटका प्रमुख कारणहरू

१. विमानस्थलको असफलता र व्यवसायीको 'ऋणजाल' (Airport Failure & Debt Trap)

सन् २०२३ जनवरी १ मा पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनमा आए पनि अन्तर्राष्ट्रिय उडान हुन सकेको छैन। राजनीतिक नेतृत्वको आश्वासन र विमानस्थलको भविष्य हेरेर निजी क्षेत्रले अर्बौं लगानी गर्यो। होटल व्यवसायीका अनुसार, त्यहाँ १,००० भन्दा बढी होटल र ४०,००० शय्या छन्। तर, पर्यटक नआउँदा लगानी जोखिममा परेको छ। बैंकको किस्ता तिर्न नसक्दा करिब १०० वटा होटल लिलामीको प्रक्रियामा पुगेको र धेरै व्यवसायी ऋणजालमा फसेको तथ्याङ्क बाहिर आएको छ।

२. पर्यटकको खर्च क्षमतामा ह्रास (Low Yield Tourism)

संख्यात्मक रूपमा स्वदेशी, भारतीय र बङ्गलादेशी पर्यटक देखिए पनि उनीहरूको बसाइ अवधि (Length of Stay) र खर्च गर्ने क्षमता (Spending Capacity) कम छ। पदयात्रा, चरा अवलोकन (Bird Watching) र प्रकृतिका लागि आउने 'तेस्रो मुलुक' (Third Country) का पर्यटक, जसले डलरमा खर्च गर्थे र लामो समय बस्थे, उनीहरूको आगमन घटेको छ। छिमेकी मुलुकका पर्यटकले 'सिजन' धान्न मद्दत गरे पनि ठूलो लगानीको प्रतिफल (ROI) का लागि त्यो पर्याप्त छैन।

३. पृथ्वी राजमार्गको दुरवस्था (Poor Road Connectivity)

चितवन-मुग्लिन खण्डमा सुधार भए पनि पोखरा जोड्ने मुख्य लाइफलाइन 'मुग्लिन-पोखरा सडक विस्तार' आयोजनाको सुस्त गतिको निर्माणले यात्रा कष्टकर बनाएको छ। ५ घण्टाको बाटो पार गर्न ८-९ घण्टा लाग्ने तथा धुलो र जामको समस्याले गर्दा 'गुणस्तरीय पर्यटक' (High-end Tourists) ले पोखराको यात्रा रद्द गर्न थालेका छन्।

४. प्याराग्लाइडिङको विस्थापन र आकर्षणमा कमी (Displacement of Paragliding)

पोखराको प्रमुख साहसिक आकर्षण मानिने प्याराग्लाइडिङलाई विमानस्थलको 'एयर स्पेस' सुरक्षाको कारण देखाउँदै ऐतिहासिक सराङकोट (Sarangkot) बाट विस्थापन गरी मान्द्रे ढुङ्गा (Mandre Dhunga) मा सारिएको छ। पायक नपर्ने स्थान र प्राविधिक चुनौतीका कारण प्याराग्लाइडिङको व्यावसायिक आकर्षण घटेको छ, जसले पर्यटन गतिविधिमा थप शिथिलता ल्याएको छ।

पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल: उद्घाटन, विवाद र भ्रष्टाचार अनुसन्धान

सन् २०२३ जनवरी १ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड' ले पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको उद्घाटन गर्नुभयो। उक्त समारोहमा चिनियाँ दूतावासका कार्यवाहक राजदूत वाङ सिन (Wang Xin) ले यस विमानस्थललाई 'चीन-नेपाल बीआरआई (BRI) सहकार्यको प्रमुख परियोजना' घोषणा गर्नुभयो। पछि, नवनियुक्त राजदूत छेन सङ (Chen Song) ले पनि सोही धारणा (जुन २०२३ मा) दोहोर्‍याउनुभएको थियो।

कूटनीतिज्ञको यो अभिव्यक्तिले विमानस्थललाई बीआरआई र 'चिनियाँ ऋणजाल' सँग जोडेर विवाद सिर्जना गरायो, यद्यपि उद्घाटनमा उपस्थित प्रधानमन्त्री तथा अर्थमन्त्री विष्णु पौडेल लगायतका उच्च अधिकारीहरू यसबारे मौन रहनुभयो। हालसम्म यो विमानस्थलबाट नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू सञ्चालन हुन सकेका छैनन्।

विमानस्थल निर्माणमा अनियमितता भएको भन्दै राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देन नेतृत्वको सार्वजनिक लेखा समितिको उपसमितिले करिब १० अर्ब रुपैयाँ बराबरको भ्रष्टाचार भएको ठहर गरेको थियो। यसै आधारमा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले अनुसन्धान गरी विशेष अदालतमा भ्रष्टाचार मुद्दा दायर गरेको छ। भ्रष्टाचारको आरोपमा नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (CAAN) का महानिर्देशक प्रदीप अधिकारी हाल न्यायिक हिरासतमा छन्।

पश्चिमा र चिनियाँ पर्यटकको आगमनमा कमी

व्यवसायीहरूका अनुसार पोखरामा पश्चिमा र चिनियाँ पर्यटकको आगमनमा उल्लेख्य गिरावट आएको छ। महँगो हवाई भाडा, कमजोर पूर्वाधार र बढ्दो महँगी नै पर्यटक घट्नुका मुख्य कारण हुन्। यसका साथै, विकासका नाममा पुराना पदमार्ग (Trekking Trails) र प्राकृतिक सम्पदाको विनाश हुँदै जानुले पनि पर्यटकको आकर्षण घटेको सरोकारवालाहरूको बुझाइ छ।

गुणस्तरीय पर्यटकले गुणस्तरीय सेवा सुविधा खोज्छन्। तर, केही होटलहरू गुणस्तरीय सेवा सुविधा कम मूल्यमा बेच्न बाध्य छन्। गुणस्तरीय पर्यटकले पनि सेवा सुविधा निम्न मूल्यमा खोजिरहेका छन्, जसले भ्रमण बजेट घटाउने र समय पनि छोट्याउने गरेको कतिपयको बुझाइ छ।

भारतीय र बङ्गलादेशी पर्यटकको वृद्धि

भारतीय र बङ्गाली पर्यटक बढेको बताइन्छ। उनीहरू रमाइलो गर्ने र मदिरापानमा रमाउँछन्। कतिपय आफ्नै गाडीमा आउने, खाना पानी आफैँ पकाउने र धेरै मानिस एउटै कोठामा बस्ने गरेको पाइन्छ। यसले फोहोर र भिडभाड मात्र बढाएको कतिपयको बुझाइ छ। विशेषगरी दक्षिण भारत लगायतका कतिपय भारतीय र बङ्गाली पर्यटकहरू पनि गुणस्तरीय हुने गरेका छन्। 'पोखरा सडक महोत्सव' मा भारतीय, बङ्गाली र नेपाली पर्यटकहरूले पोखरा भरिएको थियो।

विमानस्थल सञ्चालनको सम्भावना: चार्टर उडानको अनुभव र यथार्थ

पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनका लागि प्राविधिक रूपमा सक्षम छ भन्ने प्रमाण यहाँ भएका सफल अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरूले दिइसकेका छन्। यद्यपि, ती उडानहरू नियमित व्यावसायिक (Scheduled) नभई व्यवसायी र आयोजकहरूको विशेष पहलमा आर्थिक जोखिम मोलेर गरिएका 'चार्टर' (Chartered) उडानहरू मात्र थिए।

प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू (तथ्य र मिति):

१. सिचुआन एयरलाइन्स (Sichuan Airlines): सन् २०२३ जुन २१ (वि.सं. २०८० असार ६) मा चीनको छेङ्दुबाट पोखरा आएको यो नै पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय उडान थियो। पोखरामा आयोजित 'नेपाल-चीन ड्रागन बोट रेस महोत्सव' का खेलाडी र पाहुना ल्याउन यो उडान भरिएको थियो। न्यारोबडी एयरबस ए-३१९ (A319) जहाजको यो सफल अवतरणले विमानस्थल ठूला जहाजका लागि योग्य भएको सन्देश दिएको थियो।

२. रोयल भुटान एयरलाइन्स (Drukair): सन् २०२३ सेप्टेम्बर ९ मा भुटानको पारोबाट आएको डुक एयरको जहाज पोखरामा अवतरण गर्ने अर्को अन्तर्राष्ट्रिय उडान बन्यो। यो उडान व्यवसायीहरूको पहलमा ३ जना मात्र यात्रु लिएर आएको थियो भने फर्कँदा ४२ जना विदेशी पर्यटक बोकेर भुटान गएको थियो।

समस्याको चुरो कुरो:

यी उडानहरू स्वतःस्फूर्त रूपमा एयरलाइन्स कम्पनीले चलाएका होइनन्। पर्यटन व्यवसायी र आयोजकहरूले 'आफैं टिकट काटेर' वा 'सिट ग्यारेन्टी' (Seat Guarantee) गरेर, अर्थात् घाटा लागे पनि बेहोर्ने शर्तमा मात्र जहाज ल्याइएको थियो। जबसम्म व्यवसायीले पैसा उठाएर चार्टर गरे, तबसम्म जहाज आए। तर, जब 'चार्टर' गर्ने र आर्थिक जोखिम लिने क्रम रोकियो, तब न चिनियाँ जहाज आए, न त अन्य कुनै अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक नै।

अहिले विमानस्थल ठूला पूर्वाधार भएर पनि नियमित अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल (Scheduled Connectivity) विहीन बनेको छ।

मन्त्री कुलमान घिसिङको 'भूराजनीति' सम्बन्धी अभिव्यक्ति र पोखराको आशा

"सन् २०२५ डिसेम्बर २८ मा आयोजित २७औँ 'पोखरा सडक महोत्सव' को उद्घाटन गर्न नेपाल सरकारका ऊर्जा, भौतिक पूर्वाधार तथा सहरी विकास मन्त्री कुलमान घिसिङ प्रमुख अतिथिका रूपमा पोखरा पुग्नुभएको थियो। सो अवसरमा पोखराका पर्यटन व्यवसायीहरूले विमानस्थल सञ्चालन नहुँदाको पीडा र आर्थिक मन्दीको समस्या उहाँसमक्ष राखेका थिए।

जवाफमा मन्त्री घिसिङले पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालन नहुनुमा प्राविधिक मात्र नभई 'भूराजनीतिक (Geopolitical)' कारण पनि जोडिएको स्पष्ट पार्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो, 'सरकारले विमानस्थल सञ्चालनका लागि उच्च प्राथमिकताका साथ प्रयास गरिरहेको छ, तर यो विषय भूराजनीतिसँग पनि जोडिएको छ।'

जनमानसमा 'काम गरेर देखाउने' छवि बनाएका कारण पोखरेली जनता र व्यवसायीहरूले कुलमान घिसिङलाई नै 'अन्तिम आशा' का रूपमा हेरेका छन्। मन्त्री घिसिङले पोखरा–मुग्लिन सडक विस्तार र अन्य विकास निर्माणका कामलाई तत्काल गति दिन सम्बन्धित निकायलाई कडा निर्देशन समेत दिनुभएको छ।"