हिजो भोज, आज व्रतः ‘महिला मात्रै छुट्टी’ ले तीजलाई भडकिलो र विभेदपूर्ण बनायो!

हिजो दर खाने दिनको महँगो भोज र आजको हरितालिका तीजको भीडबीच नेपाली समाज फेरि पुरानै बहसमा छ—तीज अब शिव–पार्वतीको भक्ति होइन, फ्यासन र व्यावसायिक प्रतिस्पर्धाको चकाचौँधमा रुपान्तरण भइरहेको छ। महिला कर्मचारीलाई मात्र बिदा दिने सरकारी निर्णयमाथि भेदभावको आरोप लागिरहेको बेला सामाजिक सञ्जालदेखि कार्यालयका चिया पसलसम्म तीजको मौलिकता हराउँदै गएको भन्दै आलोचनाले बजार तताएको छ।
पौराणिक कथाअनुसार देवी पार्वतीले कठोर व्रत बस्दै भगवान् शिवलाई पतिको रूपमा पाएको यो पर्व लामो समयदेखि श्रद्धा, तपस्या र पारिवारिक एकताको प्रतीक रह्यो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा ‘दर पार्टी’ ले पूजापाठभन्दा ठूलो स्थान ओगटेको देखिन्छ। काठमाडौंका महँगो होटलमा हजारौं महिलाले दर मनाउँदा सामान्य परिवारका महिलाले “तीज अब संस्कृतिभन्दा खर्चिलो प्रतिस्पर्धाको खेल मात्र हो” भनेर आक्रोश पोखेका छन्।
सांस्कृतिक विद्वान् प्रा. डा. रामशरण ढकालले भने, “तीजलाई भक्ति र संस्कृतिको पर्वभन्दा बजार र व्यवसायको मञ्च बनाइएको छ। यसरी चलिरह्यो भने भविष्यमा यसको मौलिकता नै हराउने खतरा छ।” तर फेसन उद्योग र मनोरञ्जन क्षेत्रका व्यवसायीहरूले यसलाई उल्टै सकारात्मक मान्छन्। उनीहरूको दाबी छ—“आधुनिक तीज पार्टी र गीत–नृत्यले महिलालाई स्वतन्त्र अभिव्यक्ति र आत्मविश्वास दिएको छ।”
यसैबीच, स्वास्थ्य पक्षलाई लिएर चिकित्सकहरू चिन्तित छन्। वीर अस्पतालकी डा. अर्चना श्रेष्ठ भन्छिन्, “लामो उपवास, चिल्लो दर र अत्यधिक भोजले महिलामा पेट, सुगर र ब्लडप्रेसरको समस्या बढेको तथ्याङ्क छ।” यता, बजारले भने तीजलाई नाफा कमाउने सुवर्ण अवसर बनाएको छ। ब्युटी पार्लरदेखि फेसन स्टोरसम्मले विशेष अफर निकाल्दा मध्यम र गरीब वर्गमा हीनभावना र दबाब बढेको देखिन्छ।
सरकारी नीतिमाथि पनि प्रश्न उठेको छ। महिला कर्मचारीलाई मात्र तीजमा बिदा दिने परिपाटीले पुरुष कर्मचारीलाई असमान व्यवहार भएको महसुस भएको छ। नेपाल निजामती कर्मचारी महासंघका एक पदाधिकारीले भने, “धर्म–संस्कृति सबैको हो। कुनै पर्वमा आधा कर्मचारीलाई मात्रै छुट दिने परिपाटी दीर्घकालीन रूपमा न्यायोचित हुँदैन।”
यता, सामाजिक सञ्जालमा तीजलाई महिला अधिकार र स्वतन्त्रताको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्ने धारा बलियो बन्दै गएको छ। तर कतिपयले यही गीत–नृत्यलाई अश्लील र मूल उद्देश्यविरुद्धको गतिविधि भनेर आलोचना गरेका छन्। पर्यावरणीय चिन्ताहरू समेत थपिँदैछन्—तीज पार्टीमा बढेको प्लास्टिक र फोहोर व्यवस्थापनमाथि कसैले ध्यान नदिएको गुनासो छ।
तीज सकिएसँगै समाज फेरि उही प्रश्नमा अड्किएको छ—के हामीले पार्वतीको भक्ति र संस्कृतिको मौलिकता जोगाउने हो, कि दर, डिजे र बजारको चमकदमकलाई नै नयाँ तीजको परिभाषा मान्ने हो?